Vi khuẩn ngày càng khó kiểm soát, năng lực phòng ngừa còn khoảng trống

Thứ năm, 19/11/2026, 22:39

Trong khi vi khuẩn đa kháng ngày càng phổ biến, mạng lưới giám sát kháng thuốc tại Việt Nam mới có 64 bệnh viện tham gia. Khoảng cách về năng lực xét nghiệm, kiểm soát nhiễm khuẩn và quản lý sử dụng kháng sinh đang đặt ra thách thức lớn cho hệ thống y tế.


Bà Trương Lê Vân Ngọc, Trưởng phòng Nghiệp vụ, Cục Quản lý Khám, chữa bệnh chia sẻ tại hội thảo. (Ảnh: L.H)

Tỷ lệ vi khuẩn kháng thuốc cao, khoảng trống trong giám sát

Chia sẻ tại hội thảo sơ kết thực hiện Kế hoạch hành động phòng, chống kháng thuốc trong y tế giai đoạn 2026-2030, bà Trương Lê Vân Ngọc, Trưởng phòng Nghiệp vụ, Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) cho biết, số liệu giám sát năm 2024 ghi nhận tỷ lệ kháng thuốc cao ở nhiều chủng vi khuẩn.

Cụ thể, 84,1% chủng Acinetobacter baumannii được giám sát kháng carbapenem; tỷ lệ này ở Klebsiella pneumoniae là 46%. Có 76,5% chủng Staphylococcus aureus là tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA), trong khi 32,4% chủng Enterococcus faecium kháng vancomycin.

Với Escherichia coli, tỷ lệ kháng cephalosporin thế hệ 3 là 61,2%, kháng quinolone là 81,8%. Ở Klebsiella pneumoniae, các tỷ lệ tương ứng là 59,1% và 71,6%. Đây là tỷ lệ kháng thuốc trong các chủng vi sinh vật được hệ thống giám sát, không phải tỷ lệ người bệnh mắc nhiễm khuẩn kháng thuốc.

Đáng chú ý, năm 2024, chỉ 38% số chủng nấm phân lập từ máu được làm kháng nấm đồ và ghi nhận trên hệ thống. Điều này cho thấy năng lực xét nghiệm, phát hiện và đánh giá mức độ nhạy cảm của tác nhân gây bệnh vẫn còn hạn chế.

Mạng lưới giám sát quốc gia đã mở rộng từ 16 bệnh viện năm 2016 lên 64 bệnh viện năm 2026, bao phủ 28/34 tỉnh, thành phố. Riêng giai đoạn 2022-2025, số bệnh viện tham gia tăng từ 20 lên 60. Các bệnh viện thành viên thực hiện tải dữ liệu lên hệ thống hằng tháng, góp phần theo dõi tình hình và xu hướng kháng thuốc.

Tuy nhiên, mở rộng mạng lưới chưa đồng nghĩa với việc dữ liệu đã được khai thác hiệu quả. Theo báo cáo của Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, chất lượng xét nghiệm và dữ liệu giữa các cơ sở chưa đồng đều; một số nơi thiếu hóa chất, hệ thống quản lý thông tin phòng xét nghiệm (LIS) gián đoạn, làm chậm việc cập nhật dữ liệu. Nhân lực hỗ trợ kỹ thuật còn hạn chế, phụ thuộc vào một số chuyên gia và thiếu lực lượng kế cận.

Toàn cảnh hội nghị Sơ kết. (Ảnh: L.H)

Đáng lưu ý hơn, báo cáo ghi nhận trong năm 2024 có khá nhiều chùm ca lây nhiễm và dữ liệu bất thường bị bỏ sót. Một trong những nguyên nhân là chưa có quy trình liên khoa để cùng phân tích thông tin và tổ chức can thiệp. Cục xác định khoảng trống lớn nhất hiện nay là biến dữ liệu giám sát thành hành động phối hợp tại bệnh viện.

Điều này cho thấy, kết quả xét nghiệm chỉ thực sự có giá trị khi được chuyển đến đúng bộ phận, được phân tích và dẫn tới quyết định điều trị hoặc biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn kịp thời. Nếu phòng xét nghiệm phát hiện vi sinh vật đa kháng nhưng thông tin không được chia sẻ hiệu quả với bác sĩ điều trị và bộ phận kiểm soát nhiễm khuẩn, nguy cơ lây truyền vẫn có thể tiếp diễn.

Quản lý kháng sinh, kiểm soát nhiễm khuẩn từ thực tiễn bệnh viện

Tại Bệnh viện Chợ Rẫy, chương trình quản lý sử dụng kháng sinh được triển khai với sự phối hợp giữa các chuyên ngành. Theo Tiến sĩ, bác sĩ Trương Thiên Phú, Trưởng khoa Vi sinh, từ năm 2021 đến tháng 9/2026, bệnh viện đã đánh giá 12.419 bệnh án có sử dụng kháng sinh, gồm 8.219 bệnh án điều trị và 4.200 bệnh án dự phòng.

Kết quả cho thấy tỷ lệ tuân thủ hướng dẫn sử dụng kháng sinh điều trị đạt 95-99,6%; sử dụng đúng liều, đúng đường dùng đạt 96,8-99,9%; chuyển đổi kháng sinh hợp lý đạt 95,7-98%.

Đối với kháng sinh dự phòng, tỷ lệ tuân thủ hướng dẫn tăng từ 95,4% lên 97,5%; tỷ lệ người bệnh không xuất hiện nhiễm khuẩn sau dự phòng tăng từ 93,5% lên 98,2%. Bệnh viện ghi nhận kết quả giảm hoặc hết nhiễm khuẩn ở khoảng 90% người bệnh được đánh giá; tỷ lệ nhiễm khuẩn bệnh viện năm 2024 giảm 5,1% so với năm 2023 theo kết quả vi sinh.

Tại Bệnh viện Bạch Mai, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Anh, Trung tâm DI & ADR Quốc gia, Trường đại học Dược Hà Nội, đồng thời tham gia Đơn vị Dược lâm sàng-Thông tin thuốc, Khoa Dược, chia sẻ kinh nghiệm kết nối dữ liệu tiêu thụ kháng sinh, chi phí với dữ liệu đề kháng để phân tích và điều chỉnh việc sử dụng thuốc.

Với meropenem, tỷ lệ phù hợp về chỉ định tăng từ 58,8% lên 84,2%; phù hợp về liều dùng tăng từ 79,1% lên 86,5%; phù hợp về thời gian dùng tăng từ 91,2% lên 94,7%. Tuy nhiên, vẫn còn 20,9% lượt chỉ định chưa phù hợp về liều. Mức sử dụng thuốc cũng có xu hướng tăng trở lại sau giai đoạn đầu can thiệp.

Những kết quả này cho thấy quản lý kháng sinh không thể chỉ dừng ở một đợt kiểm tra hay một lần điều chỉnh hướng dẫn mà cần được giám sát, phản hồi liên tục. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Anh nhấn mạnh, “quản lý sử dụng kháng sinh là chặng đường dài”, đòi hỏi sự nỗ lực bền bỉ và phối hợp đa chuyên khoa.

Tại Bệnh viện đa khoa Quốc tế Vinmec Times City, toàn bộ y lệnh nội trú được dược sĩ lâm sàng thẩm định. Trong giai đoạn 2021-2025, mức tiêu thụ kháng sinh nhóm ưu tiên quản lý số 1 giảm từ 8,2 xuống 6,8 DDD/100 ngày điều trị; fluoroquinolone giảm 75% trong giai đoạn 2017-2025 sau khi bệnh viện điều chỉnh hướng dẫn sử dụng.

Ở chiều ngược lại, mức tiêu thụ vancomycin tăng 3,9 lần, piperacillin/tazobactam tăng 2,9 lần. Các chỉ số này được phân tích cùng dữ liệu đề kháng và tình hình điều trị, thay vì chỉ nhìn vào mức tăng hoặc giảm tiêu thụ thuốc. Cách tiếp cận này cho thấy mục tiêu của quản lý kháng sinh không đơn thuần là cắt giảm lượng thuốc sử dụng, mà phải bảo đảm người bệnh được điều trị phù hợp.

Bên cạnh quản lý kháng sinh, kiểm soát nhiễm khuẩn có vai trò ngăn vi sinh vật đa kháng tiếp tục lan truyền trong bệnh viện. Từ thực tế tại Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh, Tiến sĩ, bác sĩ Huỳnh Minh Tuấn lưu ý cần phân biệt người bệnh mang vi khuẩn đa kháng với người bệnh thực sự nhiễm khuẩn cần điều trị. Như thông điệp trong báo cáo của ông: “Mang CRE không đồng nghĩa với nhiễm khuẩn CRE”.

Tại Khoa Hồi sức tích cực, bệnh viện triển khai sàng lọc có mục tiêu, phòng ngừa tiếp xúc, vệ sinh khử khuẩn môi trường, đào tạo nhân viên và giám sát tuân thủ. Sau 4 chu kỳ cải tiến chất lượng theo mô hình PDSA trong giai đoạn 2019-2025, tỷ suất phát hiện ca mới mang CRE giảm từ 11,5 xuống 2,5 ca trên 100 ngày nguy cơ, tương đương giảm khoảng 78%.

Ở chu kỳ cuối, tỷ lệ tuân thủ cách ly, bố trí gom nhóm người bệnh đạt 97%; sử dụng phương tiện phòng hộ đạt 98,6%; vệ sinh tay đạt 98,8%. Từ tháng 11/2025, gói phòng ngừa vi khuẩn đa kháng tại Khoa Nội tim mạch và Khoa Tim mạch can thiệp đạt độ bao phủ 100%, tỷ lệ tuân thủ từ 95% trở lên. Cảnh báo vi khuẩn đa kháng cũng được số hóa, chuyển đến khoa lâm sàng và khoa Kiểm soát nhiễm khuẩn qua hồ sơ bệnh án điện tử.

Từ những mô hình này có thể thấy, quản lý kháng sinh và kiểm soát nhiễm khuẩn không phải hai hoạt động tách rời. Một bên hạn chế áp lực chọn lọc kháng thuốc thông qua sử dụng thuốc hợp lý; bên còn lại ngăn vi sinh vật đa kháng lây truyền giữa người bệnh. Cả hai đều cần dữ liệu vi sinh chính xác và sự phối hợp thường xuyên giữa các bộ phận trong bệnh viện.

Thiết lập hệ thống cảnh báo sớm, chủ động ứng phó kháng thuốc

Theo Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, thời gian tới, ngành y tế tiếp tục củng cố, mở rộng Hệ thống Giám sát quốc gia về AMR, khuyến khích thêm bệnh viện tham gia, đặc biệt tại miền trung và miền nam. Cùng với đó là nâng cao năng lực xét nghiệm kháng nấm đồ, phát hiện tác nhân nấm, đào tạo nhân lực vi sinh, giải trình tự gen, xây dựng kháng sinh đồ tích lũy và theo dõi xu hướng kháng thuốc.

Một trọng tâm khác là chuyển hoạt động giám sát từ ghi nhận tình hình sang phát hiện sớm nguy cơ và tổ chức can thiệp. Các bệnh viện cần chuẩn hóa quy trình nhập liệu, bảo đảm dữ liệu đầy đủ, đúng hạn; xây dựng quy trình cảnh báo vi sinh vật đa kháng và đầu mối tiếp nhận thông tin; tổ chức họp liên khoa để phân tích tín hiệu bất thường, phát hiện chùm ca lây nhiễm và triển khai biện pháp ứng phó.

Đáng chú ý, báo cáo đưa ra các chỉ số đề xuất cho hệ thống giám sát AMR năm 2027. Trong quản lý sử dụng kháng sinh, Cục định hướng hoàn thiện hướng dẫn chuyên môn, phân tầng quản lý theo năng lực của cơ sở khám, chữa bệnh và cập nhật danh mục thuốc ưu tiên quản lý theo phân loại AWaRe. Các can thiệp trọng tâm gồm phê duyệt trước đối với kháng sinh dự trữ, tối ưu phác đồ điều trị vi khuẩn đa kháng, giám sát nồng độ thuốc trong máu, cá thể hóa liều cho người bệnh nặng và tăng cường nuôi cấy vi sinh trước khi sử dụng kháng sinh tiêm, truyền.

Về lâu dài, phòng, chống kháng thuốc cần được triển khai theo cách tiếp cận Một sức khỏe, kết nối giữa y tế, thú y, nông nghiệp và môi trường; đồng thời tăng cường giám sát việc sử dụng, tiêu thụ thuốc kháng vi sinh vật ở người và động vật.

THIÊN LAM (Báo Nhân Dân)