Trung Quốc dựng “Vạn Lý Trường Thành” quanh nhân lực công nghệ

Trung Quốc đang triển khai các biện pháp siết chặt kiểm soát xuất cảnh và dòng vốn xuyên biên giới nhằm ngăn tình trạng “chảy máu chất xám” trong các ngành công nghiệp chiến lược, bảo vệ dự trữ ngoại hối và ổn định thị trường tài chính nội địa.

Các chuyến đi khỏi Trung Quốc đang đối mặt với sự kiểm soát và giám sát ngặt nghèo.

Từ ngày 15-9, các quy định xuất nhập cảnh mới tại Trung Quốc bắt đầu có hiệu lực, tạo thêm cơ sở pháp lý cho nỗ lực bảo vệ bí mật nhà nước, nhân lực trình độ cao và quy trình chuyển giao công nghệ tiên tiến.

Trước đó, hãng tin Bloomberg cho biết các kỹ sư công nghệ Trung Quốc đối mặt áp lực phải được phê duyệt trước khi du lịch hoặc công tác nước ngoài, kể cả nhân sự của các công ty quốc tế đang mở rộng trung tâm sản xuất mới ở nước khác.

Hiện tại với quy định vừa ban hành, nhà chức trách Trung Quốc có quyền cấm công dân rời khỏi đất nước trong nhiều trường hợp hơn, nhất là nhóm đối tượng kỹ sư, nhà sáng lập và chuyên gia mà chuyên môn của họ trong các lĩnh vực pin, đất hiếm hoặc trí tuệ nhân tạo (AI) bị đánh giá là mối đe dọa cho “an ninh công nghiệp và công nghệ”.

Theo các chuyên gia, một số công ty có thể thông qua chi nhánh ở nước ngoài, niêm yết cổ phiếu hoặc cử nhân viên đi công tác để chuyển vốn lẫn bí quyết công nghệ. Do đó, Trung Quốc từ tháng 6 bắt đầu thắt chặt các quy định điều động nhân viên kỹ thuật ra nước ngoài, mạnh tay kiểm soát tài sản ở hải ngoại cũng như quy trình xuất khẩu công nghệ, dữ liệu và các thương vụ đầu tư ra quốc tế. Bloomberg Intelligence ước tính, khoảng 1.000 tỉ USD đã dịch chuyển khỏi Trung Quốc trong năm 2025, đánh dấu mức “vốn nóng” chảy ra nước ngoài lớn nhất kể từ khi Bắc Kinh bắt đầu thống kê năm 2006.

Bên cạnh tăng cường các biện pháp quản lý, Trung Quốc còn duy trì hạn mức mua và chuyển ngoại tệ tối đa 50.000 USD mỗi cá nhân/năm. Mặt khác, nước này đồng loạt triển khai các mũi nhọn tấn công chưa từng có nhắm vào loạt kênh chuyển dịch tài sản phi chính thức vốn được giới thượng lưu sử dụng để lách quy định giới hạn dòng vốn chuyển ra nước ngoài. Hoạt động như một ngành công nghiệp đang vận hành mạnh mẽ tại Trung Quốc, các đại lý xuất nhập cảnh cùng với nhà môi giới và quỹ tín thác có thể lo liệu từ visa cho tới mở tài khoản ngân hàng tại nước bản xứ, thậm chí giúp công dân Trung Quốc mua nhà và đăng ký chỗ học cho con cái.

Theo Giáo sư luật tại Đại học Quản lý Singapore (SMU) Henry Gao, các biện pháp hạn chế nói trên phản ánh áp lực của Bắc Kinh trước nhu cầu tiêu dùng nội địa yếu ớt, bất động sản “đóng băng” kéo dài mặc dù xuất khẩu vẫn tăng trưởng mạnh. Tuy nhiên, Giáo sư Gao cảnh báo tình hình càng khó khăn chỉ làm xói mòn thêm niềm tin, đẩy nhanh tình trạng chảy vốn ra nước ngoài và làm trầm trọng thêm các vấn đề kinh tế.

Rủi ro này hiện ảnh hưởng đến các công ty AI của Trung Quốc, vốn đang nỗ lực để bắt kịp các đối thủ Mỹ trong cuộc đua sản xuất các hệ thống AI tiên tiến. Đơn cử như vụ Bắc Kinh áp lệnh hạn chế hai nhà sáng lập của công ty khởi nghiệp AI đa năng Manus rời khỏi đất nước. Năm ngoái, Manus đã chuyển trụ sở chính sang Singapore trong nỗ lực vượt rào cản địa chính trị và tiếp cận công nghệ tiên tiến giữa lằn ranh căng thẳng công nghệ Mỹ - Trung. Tháng 12-2025, tập đoàn công nghệ đa quốc gia Meta của Mỹ đạt thỏa thuận thâu tóm Manus với giá trị hơn 2 tỉ USD. Tuy nhiên, công ty mẹ của Facebook hiện phải tiến hành hủy bỏ thỏa thuận và Manus trở lại hoạt động độc lập sau chỉ thị của Trung Quốc cấm đầu tư nước ngoài vào Manus với lý do vi phạm quy định đầu tư và an ninh.

MAI QUYÊN (Theo DW, WSJ)