Phê bình văn học không chỉ để khen hay chê

Nhà phê bình văn học Nguyễn Văn Hòa (ảnh), hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, hiện đang sinh sống và làm việc tại tỉnh Đắk Lắk, đã xuất bản nhiều tập lý luận, phê bình văn học giá trị. Phóng viên Báo và Phát thanh, Truyền hình Cần Thơ có cuộc trao đổi với anh về phê bình văn học hiện nay.

Vì sao anh chọn tựa đề “Ngược về miền ký ức” cho ấn phẩm phê bình văn học vừa ra mắt?

- “Ngược về miền ký ức” là hình ảnh gần nhất với hành trình đọc và viết của chính tôi. Tôi luôn nghĩ rằng văn chương là kho lưu giữ ký ức của con người. 40 bài viết trong sách là “40 khúc đò đưa”, mang theo ký ức về một vùng đất, một phận người, một thời đại hay những rung động rất riêng của tâm hồn. Người sáng tác ký gửi vào trang viết, còn người phê bình, bằng sự đồng cảm và suy ngẫm, tìm cách đánh thức những ký ức ấy để đối thoại với tác phẩm.

Những bài phê bình văn học tôi viết như những chuyến đò ngược dòng thời gian. Có chuyến đưa tôi trở về với tuổi thơ của nhà văn, có chuyến đưa tôi gặp lại vẻ đẹp của văn hóa truyền thống, có chuyến lại dẫn tôi đi sâu vào những trăn trở của con người đương đại. Tôi gọi đó là “ngược về miền ký ức”…

TS Bùi Tiến Sỹ nhận xét về anh rằng “Nguyễn Văn Hòa đang thực hành lối thưởng thơ tinh tế và thực tâm của một người đàng hoàng”, anh có thể chia sẻ thêm quan điểm riêng trong phê bình văn học?

- Đó là một lời nhận xét khiến tôi rất xúc động, nhưng cũng khiến tôi thấy mình phải cẩn trọng hơn với từng con chữ, từng trang viết. Tôi xem đây không đơn thuần là một lời động viên mà còn là một sự gửi gắm niềm tin của một người làm khoa học dành cho người viết phê bình.

Điều tôi luôn tự nhắc mình là phải giữ được sự trung thực. Trung thực với tác phẩm, với cảm nhận của chính mình và với bạn đọc. Tôi không viết để làm hài lòng ai, càng không viết để tạo nên những lời phán xét đanh thép. Tôi mong muốn mỗi bài phê bình sẽ trở thành một cuộc đối thoại văn hóa, nơi người viết và người sáng tác cùng gặp nhau ở sự tôn trọng cái đẹp và sự thiện lương trong cuộc sống này.

Tôi rất tâm đắc với chữ “đàng hoàng”. Theo tôi, người viết phê bình trước hết phải là người đàng hoàng trong nhân cách và trong học thuật. Đàng hoàng nghĩa là đọc kỹ trước khi nhận xét, hiểu đúng trước khi đánh giá, không thiên vị, không định kiến, không chạy theo cảm xúc nhất thời. Một bài phê bình có thể chưa thật hay, nhưng nếu được viết bằng sự tử tế và trách nhiệm thì vẫn có giá trị.

Sách “Ngược về miền ký ức”. Ảnh: Duy khôi 

Anh suy nghĩ gì khi có ý kiến cho rằng, nhiều trang viết phê bình hiện nay dừng lại ở chuyện “cho vừa lòng nhau”?

- Không nên nhìn nhận đời sống phê bình bằng một gam màu duy nhất. Phê bình văn học không sinh ra để khen hay chê mà trước hết là hoạt động nhận thức nghiêm túc và đầy trách nhiệm. Một lời khen không có cơ sở đôi khi còn làm tổn hại đến tác phẩm, đến người sáng tạo ra tác phẩm bởi nó khiến người sáng tác mất đi cơ hội nhìn thấy những điều cần phải phát huy và những hạn chế cần được hoàn thiện.

Tôi luôn nghĩ, điều văn học cần không phải là những lời “tụng ca, ve vuốt” mà là những cuộc đối thoại thẳng thắn, nhân văn và có văn hóa. Người phê bình cần giữ bản lĩnh để nói điều mình tin là đúng, nhưng cũng cần giữ sự khiêm nhường để hiểu rằng mọi nhận định đều chỉ là một cách đọc, cách cảm. Phê bình không phải là “chiếc búa” để phán xử, “ngọn roi” để quất mà là chiếc cầu nối giữa tác phẩm và bạn đọc nên cần có sự nâng niu và trân trọng.

Như cách anh lý giải, phê bình văn học là lĩnh vực nhiều thử thách. Điều gì đã giữ chân anh?

- Đó chính là tình yêu văn chương. Phê bình văn học là công việc đòi hỏi rất nhiều thời gian đọc, suy nghĩ và đối thoại với tác phẩm, nhưng lại ít ánh hào quang hơn sáng tác. Đôi khi người viết phê bình còn phải đối diện với những hiểu lầm hoặc áp lực từ nhiều phía. Nhưng, một nền văn học muốn phát triển lành mạnh thì không thể thiếu lực lượng phê bình tâm huyết, trách nhiệm, tận hiến… Sáng tác tạo nên những giá trị mới, còn phê bình góp phần phát hiện, lý giải và lan tỏa những giá trị ấy.

Điều khiến tôi hạnh phúc nhất là khi một tác giả nói rằng bài phê bình của tôi giúp họ hiểu thêm chính tác phẩm của mình, hay khi một bạn đọc tìm đến một cuốn sách sau khi đọc bài viết của tôi. Với tôi, đó chính là phần thưởng quý giá nhất. Tôi sẽ tiếp tục đọc thật kỹ, nghĩ thật sâu và viết bằng tất cả sự trung thực. Tôi không mong trở thành một nhà phê bình lớn, chỉ mong mỗi bài viết của mình đều được đón nhận như một cuộc đối thoại chân thành với văn chương.

Xin cảm ơn anh!

ĐĂNG HUỲNH (thực hiện)