Những bất cập trong phòng chống thiên tai ở ĐBSCL

Theo “Kịch bản biến đổi khí hậu, nước biển dâng cao cho Việt Nam” do Bộ Tài nguyên - Môi trường vừa công bố, ĐBSCL là khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất: Khi nước biển dâng thêm 100cm thì 1/3 diện tích ĐBSCL bị nhấn chìm. Tình hình mưa bão, lốc xoáy, sạt lở... cũng diễn ra nghiêm trọng hơn.

Tuy nhiên, công tác phòng chống thiên tai hiện nay ở ĐBSCL vẫn còn nhiều bất cập.

Cảnh báo

Năm 2008, ở ĐBSCL xảy ra 476 vụ sạt lở bờ sông, bờ biển với chiều dài hơn 100 km; diện tích đất bị sạt lở hơn 100 ha, sập đổ 40 căn nhà, đã di dời 700 hộ và còn hàng ngàn căn nhà cần di dời tiếp trong các năm tới. Tổng thiệt hại do thiên tai ở ĐBSCL làm 134 người chết, mất tích; 1.435 căn nhà bị sập đổ, hơn 2.714 nhà bị tốc mái, hơn 1.174 nhà, 48 phòng học và 5 cơ sở y tế bị thiệt hại. Hơn 30.474 ha lúa, 701 ha hoa màu, cây công nghiệp bị hư hại, giảm năng suất; 11.265 ha nuôi thủy sản bị hư hại; 46 tàu thuyền bị chìm, 92 chiếc hư hỏng; 2.384 km đường giao thông, 77 km bờ sông, bờ biển bị ngập, sạt lở. Trong khi đó, theo dự báo mùa mưa bão năm nay có nhiều diễn biến bất thường, trong đó, ĐBSCL là vùng được xem là nơi xung yếu và trở thành tâm điểm lo lắng nhất.

Hằng năm, vào mùa nước lũ, hẻm 227, đường Trần Hưng Đạo, quận Ninh Kiều, TP Cần Thơ bị ngập sâu, làm ảnh hưởng môi trường, gây khó khăn trong việc đi lại cho người dân. Ảnh: H.V

Những thay đổi “trái gió, trở trời” từ mùa khô sang mùa mưa ở miền Tây đang chứng minh kịch bản biến đổi khí hậu là đúng. Theo Thạc sĩ Kỷ Quang Vinh, Giám đốc Trung tâm Quan trắc môi trường, Sở TN-MT Cần Thơ, từ tháng 4-2004, nước mặn 1%0 đã xâm nhập chỉ cách bến Ninh Kiều 15 km. Ở thời điểm đó, Cần Thơ - nơi được xem là an toàn trước thiên tai ở ĐBSCL - đã chịu tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu. Ban Chỉ huy Phòng chống lụt bão tìm kiếm cứu nạn TP Cần Thơ thống kê từ năm 2004-2007, đỉnh triều cường trên sông Hậu tại TP Cần Thơ mỗi năm cao thêm 4 cm. Riêng năm 2007, triều cường đạt đỉnh 2,03 m, trong lúc TP Cần Thơ chỉ cao hơn mực nước biển 0,6-0,8 m, gây nên tình trạng ngập lụt diễn ra thường xuyên ở một số tuyến đường phố trung tâm TP Cần Thơ. Theo cơ quan này, có thể trong vòng 20 năm tới, đến năm 2030, đỉnh triều cường sông Hậu tại Cần Thơ có thể cao thêm 0,8-1 m và cả thành phố sẽ ngập chìm trong nước.

ĐBSCL với các đặc tính: là vùng đất thấp ven biển Đông, mật độ dân số cao nhất trong 3 miền (hơn 400 người/km2) và có tiềm năng kinh tế lớn về xuất khẩu lúa và thủy sản sẽ là khu vực bị tác hại nặng nề nhất do biến đổi khí hậu của Việt Nam. Cuối năm 2007, trong một báo cáo của UNDP (Liên Hiệp Quốc) đã xác định Việt Nam là một trong năm vùng bị tác hại của biến đổi khí hậu nặng nề nhất của thế giới. Chiều cao đỉnh triều lên 8 tấc tới 1 m trong 20 năm tới, 25% diện tích đất của Cần Thơ sẽ ngập chìm trong nước, 39% diện tích đất đai toàn vùng ĐBSCL bị nhấn chìm. Ngược lại, mùa khô nước biển sẽ lấn sâu vào đất liền gây xâm mặn.

Mùa mưa năm nay ở Nam bộ đến sớm hơn trung bình nhiều năm (TBNN), chính thức bắt đầu từ tuần cuối tháng 4-2008 với những trận mưa lớn trên diện rộng. Ngay đầu tháng 5-2009 đã xuất hiện áp thấp nhiệt đới trên biển Đông, sau đã mạnh lên thành bão - bão số 1, đã đi ngược trở ra với sức gió mạnh cấp 10, 11, giật trên cấp 13, là trường hợp đặc biệt, từ trước tới nay hiếm khi xảy ra. Bên cạnh đó, ngay từ đầu mùa mưa đến nay, giông lốc, sét đánh, sạt lở bờ sông đã xảy ra nhiều nơi làm thiệt hại nhà cửa, tài sản và làm bị thương nhiều người. Những hiện tượng trên báo hiệu một mùa mưa bão, lũ khắc nghiệt.

Ông Bùi Minh Tăng, Giám đốc Trung tâm dự báo KTTV Trung ương cho biết: Ở Nam bộ, trong mùa khô từ tháng 12-2008 đến nay đều có mưa trái mùa, lượng mưa từ 50-70 mm, thậm chí hơn 100 mm. Do tác động bão số 1, ở Ba Tri (Bến Tre), Sóc Trăng, Rạch Giá (Kiên Giang) có nhiều cơn mưa lớn. Lượng mưa đạt từ 50-200 mm, cao hơn TBNN từ 30-100 mm. Dự báo thủy văn, mực nước thượng nguồn sông Mekong xấp xỉ mức TBNN, nhưng vùng trung và hạ lưu cao hơn. Dự báo mực nước lũ đầu nguồn sông Cửu Long trong năm nay sẽ cao hơn từ 0,2-0,3 m so TBNN. Năm 2009, sẽ có khoảng 10 cơn bão và áp thấp nhiệt đới xuất hiện trên biển Đông. Trong đó, có 6-7 cơn ảnh hưởng trực tiếp đến nước ta. Riêng ở ĐBSCL, trước đây rất hiếm khi có bão đổ bộ trực tiếp. Còn trong thập kỷ gần đây, có 3 cơn bão lớn với sức tàn phá mạnh đã vào vùng này. Hơn nữa, trong xu thế biến đổi khí hậu toàn cầu, bão và áp thấp nhiệt đới có xu hướng hoạt động trái với quy luật, xuất hiện nhiều hơn ở vĩ độ thấp và cường độ mạnh hơn, nên ĐBSCL phải chủ động phòng chống bão đổ bộ.

Nhiều hạn chế

Ông Nguyễn Hữu Lợi, Phó Chủ tịch UBND TP Cần Thơ nói: “Mối lo hiện thời là vào mùa mưa bão, triều cường cũng làm ngập lụt phố xá. Cần Thơ dù ở sâu trong nội địa nhưng vẫn đối mặt thách thức lớn”. Theo dõi mực nước các đỉnh lũ và triều cường qua nhiều năm từ 2004 đến nay mỗi năm đều cao hơn 4 cm. Lúc đỉnh điểm, TP Cần Thơ bị ngập sâu tới từ 30-50 cm trên nhiều tuyến đường, gây khó khăn cho sản xuất và sinh hoạt của người dân. Thế nhưng, để đối phó chống đỡ trước thiên tai, ông Lợi cho rằng, giữa các tỉnh trong vùng chưa có sự phối hợp liên kết và chưa có sự chỉ huy chung. Trong khi tập quán sinh cư, xây dựng nhà cửa trong vùng phần nhiều chỉ lo che mưa, che nắng chứ chưa đủ sức chống chọi trước giông bão lớn. Dân đồng bằng còn chủ quan chưa có kinh nghiệm chống bão.

Tỉnh Bến tre có 65 km bờ biển, trong điều kiện tự nhiên như vậy, nên ông Huỳnh Kim Mười, Phó Giám đốc Sở NN&PTNT Bến Tre cho đây chính là vùng nhạy cảm nhất đối với bão và thủy triều dâng. Lần bão lớn cách nay 2 năm, Bến Tre như đứng trước đầu sóng ngọn gió. Có quá nhiều lúng túng, cập rập trong cách đối phó. Lo nhất là sau khi nhận tin dự báo bão, làm sao có biện pháp chế tài di dân khẩn cấp trú bão? Bởi đã từng xảy ra bão, nhưng một số hộ không chịu di dời lánh nạn. Mặt khác, trong vùng đất liền nhưng trong tầm ảnh hưởng của bão cũng cần xây dựng kế hoạch PCLB cụ thể tới từng xã, từng ấp. Giả sử nếu xảy ra bão, nhà nào có khả năng sập phải có “kịch bản” trước chạy về hướng nhà nào kiên cố gần nhất trong xóm để trú ẩn an toàn.

Ông Nguyễn Xuân Hồng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau, Giám đốc Sở NN&PTNT Cà Mau cho biết: “Trong năm ngoái, dù không có bão lớn, nhưng mưa giông, sét đánh, triều cường... cũng làm cho Cà Mau có 16 người chết, mất tích 14 người, 27 người bị thương, 209 nhà sập, 43 tàu bị chìm và hơn 11.000 ha thủy sản bị thiệt hại. Ở một tỉnh có 3 mặt giáp biển, dài 254 km nhưng nhìn lại năng lực phòng chống thiên tai còn hạn chế quả thật đáng lo. Cà Mau còn 135 km đê biển Đông chưa được xây dựng, còn đê biển Tây đang xuống cấp, bị triều cường đánh vỡ nhiều đoạn. Trong đất liền, phần lớn người dân thiếu kiến thức phòng chống thiên tai. Ngoài biển khơi, tỉnh mới lập danh bạ liên lạc thông tin được 3.700 tàu đánh cá xa bờ. Còn 20% tàu đánh cá nhỏ ở ven bờ, các cửa sông không có phương tiện thông tin liên lạc. Bên cạnh đó, biển Cà Mau còn có lượng lớn tàu đánh cá từ các tỉnh miền Trung vào. Nhưng 6 khu vực trú bão cho các tàu đánh cá xây dựng chậm vì hạn chế kinh phí đầu tư... Nhiều vấn đề vượt ngoài tầm kiểm soát của địa phương, nhất là thiếu phương tiện phục vụ công tác tìm kiếm cứu nạn.

Theo Bộ trưởng Bộ NN&PTNT Cao Đức Phát, để giảm nhẹ thiên tai cần có sự chỉ đạo quan tâm sâu sát của chính quyền địa phương thực hiện 3 phương châm tại chỗ: phòng là chính, dân là chính, cơ sở là chính. Sau 93 năm ĐBSCL mới có bão, nhưng những năm gần đây, xác suất và cường độ bão mạnh mẽ và bất thường. Các địa phương cần nhanh chóng xây dựng và triển khai phương án phòng chống thiên tai ngay từ lúc này. Kế hoạch PCLB phải xây dựng cụ thể cho từng khu vực, từng địa phương; chỉ đạo từ huyện tới xã, ấp làm cho nhân dân hiểu rõ. Trong phương án sơ tán dân, cần có điểm tránh bão an toàn, chủ động phương tiện, lương thực, thực phẩm, thuốc men; quản lý tàu thuyền trên biển, trên sông.

LÊ HIỀN (TTXVN)