Hỗ trợ người khuyết tật sử dụng đầy đủ dịch vụ chăm sóc sức khỏe

Khảo sát tại 3 xã thí điểm ở TP Cần Thơ vào năm 2025 cho thấy, hơn 95% người khuyết tật có thẻ bảo hiểm y tế, nhưng không có trường hợp nào sử dụng dịch vụ sức khỏe sinh sản (SKSS), sức khỏe tình dục (SKTD) tại cơ sở y tế trong 12 tháng trước đó. Thêm vào đó, gia đình và cộng đồng vẫn còn những định kiến về chủ đề này.

Đoàn Cục Bà mẹ và Trẻ em, UNFPA... thăm nhà người khuyết tật.

Nguyên nhân người khuyết tật không sử dụng dịch vụ dù có thẻ bảo hiểm y tế là do cộng đồng, gia đình và chính người khuyết tật cho rằng họ không có nhu cầu về SKSS hay SKTD; các trạm y tế thiếu hạ tầng để người khuyết tật tiếp cận và sử dụng; khoảng trống trong giao tiếp và nút thắt về tài chính, người chăm sóc. Có hơn 85% người khuyết tật cần có người hỗ trợ đi cùng khi di chuyển. Trong bối cảnh các gia đình phải lo kinh kế, chi phí đi lại và mất thu nhập trong ngày đã khiến việc chăm sóc SKSS bị đẩy xuống hàng thứ tự ưu tiên thấp nhất.  

Để thu hẹp khoảng cách đó, tháng 10-2024, Bộ Y tế ban hành Quyết định số 3082/QĐ-BYT, kèm Hướng dẫn quốc gia về cung cấp dịch vụ chăm sóc SKSS, SKTD cho người khuyết tật. Trên cơ sở đó, từ tháng 1-2025 đến tháng 6-2026, dưới sự hỗ trợ tài chính và kỹ thuật từ Quỹ Dân số Liên Hiệp Quốc và Bộ Y tế, Sở Y tế và Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) TP Cần Thơ đã triển khai mô hình thí điểm với ngân sách 40.000 USD do Quỹ Khuyết tật Toàn cầu tài trợ. Mục tiêu là nâng cao năng lực y tế cơ sở cung cấp dịch vụ SKSS/SKTD có chất lượng cho người khuyết tật, tăng cường thông tin và thúc đẩy sử dụng dịch vụ.

Sau 18 tháng triển khai, về phía cung cấp dịch vụ, 25 cán bộ y tế của CDC TP Cần Thơ và 3 trạm y tế (thị trấn Cờ Đỏ, xã Thới Xuân và Đông Thắng trước sáp nhập) được đào tạo về SKSS; 345 lượt người khuyết tật được khám và tư vấn; 82 cán bộ hội phụ nữ, hội người khuyết tật và cộng tác viên được đào tạo kỹ năng truyền thông chuyển đổi hành vi. Sau các khóa học, mạng lưới cộng tác viên đã tăng cường truyền thông trực tiếp tại hộ gia đình và qua các nhóm nhỏ. Kết quả, có hơn 100 người khuyết tật, 150 người chăm sóc, cùng 30 người có ảnh hưởng trong cộng đồng được tiếp cận thông tin.

Dự án đã cấp phát 15.000 tài liệu truyền thông gồm tờ gấp, tờ rơi, áp phích và sách nhỏ cho các cơ sở y tế và hộ gia đình có người khuyết tật. Dự án cũng hỗ trợ chi phí đi lại, giúp người khuyết tật và người chăm sóc thuận tiện hơn khi tham gia các hoạt động truyền thông và chiến dịch cung cấp dịch vụ lồng ghép.

ThS Trần Thị Thu Hồng, Trưởng Khoa SKSS, CDC TP Cần Thơ, cho biết: "Việc kết hợp khám tại trạm y tế và khám tại nhà giúp chúng tôi tiếp cận được nhiều người khuyết tật hơn. Những người gặp khó khăn trong việc đi lại vẫn có thể được cán bộ y tế đến tận nhà khám, tư vấn và hỗ trợ khi cần".

Khảo sát cuối kỳ vào tháng 6-2026 cho thấy, từ 0% ở đầu kỳ, tỷ lệ người khuyết tật được khảo sát sử dụng dịch vụ SKSS tại cơ sở y tế trong 12 tháng tăng lên hơn 65%. Trong các dịch vụ được sử dụng, tư vấn SKSS lồng ghép trong các đợt khám sức khỏe tổng quát chiếm tỷ lệ cao nhất, với hơn 39%. Kết quả này cho thấy việc lồng ghép tư vấn trong khám sức khỏe tổng quát là một điểm tiếp cận thuận lợi đối với người khuyết tật. Bên cạnh đó, 35% tư vấn và khám nam khoa, hơn 29% khám phụ khoa và gần 20% tầm soát ung thư cổ tử cung. Gần 100% người khuyết tật nhận được tư vấn về SKSS, SKTD; hơn 92% bày tỏ hài lòng với dịch vụ được cung cấp... Trên 97% đánh giá tốt kỹ năng giao tiếp của nhân viên y tế.

Khảo sát cũng ghi nhận những thay đổi trong việc ra quyết định sử dụng dịch vụ: gần 51% người khuyết tật và người chăm sóc cùng đưa ra quyết định khám bệnh; hơn 17% người khuyết tật tự quyết định lựa chọn sử dụng dịch vụ y tế.

Chị Đặng Thị Ngọc Thu ở xã Cờ Đỏ, kể: "Tôi rất hiếm khi đi khám vì đi đứng khó khăn, ông xã phải nghỉ làm để đưa đi. Năm rồi, khi các chị đến nhà vận động, tôi mới ra trạm y tế khám. Các bác sĩ ở TP Cần Thơ xuống khám, siêu âm, phát hiện u xơ tử cung to. Đồng thời, tư vấn, hướng dẫn tôi lên tuyến trên phẫu thuật. Nhờ có bảo hiểm y tế, nên tốn ít chi phí".   

Bên cạnh những kết quả tích cực, thực tế triển khai vẫn cho thấy những rào cản cần tiếp tục giải quyết: khó khăn đi lại, khó khăn về kinh tế và rào cản giao tiếp. Ngoài ra, hạ tầng tại một số cơ sở y tế cũng chưa thực sự thuận tiện cho người khuyết tật nặng.

Đánh giá cuối kỳ chỉ ra 4 bài học kinh nghiệm: kết hợp nâng cao năng lực y tế cơ sở với tháo gỡ rào cản đi lại và truyền thông cộng đồng là yếu tố quan trọng để thúc đẩy người khuyết tật sử dụng dịch vụ SKSS; người khuyết tật và hội người khuyết tật cần tham gia đầy đủ vào quá trình thiết kế và triển khai dự án; huy động mạng lưới đoàn thể và cộng đồng và hỗ trợ kỹ thuật liên tục, chuẩn hóa theo hướng dẫn quốc gia là nền tảng để bảo đảm chất lượng dịch vụ.

Ông Matt Jackson, Trưởng đại diện UNFPA tại Việt Nam, nhấn mạnh: "Kết quả tại Cần Thơ cho thấy, bảo hiểm y tế cần đi đôi với dịch vụ dễ tiếp cận, chăm sóc lấy người bệnh làm trung tâm và tăng cường hỗ trợ nhằm giảm các rào cản trong việc đi lại và giao tiếp. Người khuyết tật cần được lắng nghe và tham gia vào các quyết định liên quan đến SKSS và SKTD của chính mình".

Bài, ảnh: H.HOA