Trong nhiều năm, thương mại giữa châu Á và châu Âu dựa vào các tuyến đường quen thuộc - qua Nga, kênh đào Suez, hoặc các tuyến đường hàng hải vòng quanh lục địa Á - Âu. Tuy nhiên, những biến động địa chính trị trong những năm gần đây, các lệnh trừng phạt, xung đột và sự cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt giữa các cường quốc đã làm thay đổi căn bản bản đồ logistics toàn cầu. Trong bối cảnh đó, tuyến đường mang tên “Hành lang Trung tâm” ngày càng trở nên quan trọng, thu hút sự tham gia của Liên minh châu Âu (EU) và các nước trong khu vực.

Hành lang Trung tâm hiện hữu và các dự án kết nối. Ảnh: Wikimedia Commons

Ủy ban châu Âu (EC) hôm 23-6 đã chính thức ra mắt Nền tảng Chương trình nghị sự Kết nối, trong đó điểm cốt lõi của sáng kiến lần này là mở rộng kết nối Hành lang Trung tâm (hay còn gọi là Hành lang Giao thông Xuyên Caspi) - tuyến đường được xem là giải pháp thay thế chiến lược trong bối cảnh xung đột tại Ukraine đã làm đứt gãy nhiều tuyến thương mại truyền thống đi qua lãnh thổ Nga.  Để thực hiện dự án, EC đã ký kết các tuyên bố ý định với nhiều định chế tài chính quốc tế, dự kiến huy động tới 2 tỉ euro để đầu tư vào cơ sở hạ tầng giao thông, hiện đại hóa các cửa khẩu biên giới và tạo thuận lợi thương mại tại khu vực Biển Đen và Nam Kavkaz.

Hiện tại, Hành lang Trung tâm là tuyến đường vận tải đa phương thức kết nối Trung Quốc, Kazakhstan, Biển Caspi, Azerbaijan, Gruzia và Thổ Nhĩ Kỳ, trong đó có mạng lưới đường sắt dài hơn 4.000km và đường biển dài khoảng 500km. Năm 2025, tuyến đường này đã vận chuyển kỷ lục 4 triệu tấn hàng hóa, tăng 38% so với năm 2024.

Khác với Hành lang phía Bắc vốn chạy qua Nga, hay Hành lang phía Nam vốn phụ thuộc nhiều vào Iran và các tuyến đường hàng hải khác, Hành lang Trung tâm mang đến một lựa chọn đa dạng hơn về chính trị và linh hoạt hơn về mặt chiến lược. Dự án này kết hợp cơ sở hạ tầng đường sắt, hàng hải và đường bộ, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều quốc gia có chủ quyền - chính vì vậy mà nó vừa là một dự án chính trị vừa là một dự án kinh tế. Tuyến đường này khó có thể thay thế hoàn toàn các tuyến đường hiện có. Thay vào đó, nó sẽ trở thành một phần của hệ thống hậu cần toàn cầu phân tán hơn nhưng bền vững hơn.

Động thái trên của EC được cho là một bước đi có tính toán kỹ lưỡng trong chiến lược tái định hình các tuyến thương mại và năng lượng nối châu Âu với Trung Á, giữa bối cảnh địa chính trị toàn cầu đang trải qua những dịch chuyển sâu sắc.

Bà Marta Kos, Ủy viên phụ trách mở rộng của EU, đưa ra dự báo đầy lạc quan rằng thương mại dọc tuyến Hành lang Trung tâm có thể tăng gấp 5 lần trong vòng 15 năm tới. Theo bà, sáng kiến mới của EC sẽ “kết nối các dự án hiện có lại với nhau, lấp đầy những khoảng trống hạ tầng còn lại và liên kết tuyến đường từ đầu đến cuối”. Bà cũng cho biết thêm rằng hành lang này có thể rút ngắn thời gian vận chuyển giữa châu Á và châu Âu từ khoảng 45 ngày xuống còn khoảng 15 ngày thông qua việc cải thiện cơ sở hạ tầng và sự phối hợp.

Ý tưởng về phát triển tuyến đường xuyên biển Caspi không phải là mới. Các cuộc thảo luận về vấn đề này đã có từ trước Sáng kiến ​​Vành đai và Con đường (BRI) của Trung Quốc. Tuy nhiên, trong nhiều năm sau đó, dự án vẫn chưa được phát triển đầy đủ do chi phí cao, thiếu hụt cơ sở hạ tầng và sự chi phối của các tuyến đường truyền thống.

ĐỨC TRUNG