Giữ mùa xanh cho vùng châu thổ
|
Ghi chép: |
Thách thức của thế kỷ 21
 |
|
Triều cường cuối tháng 10-2011 đã làm ngập nhiều tuyến đường nội ô của TP Cần Thơ. |
... Đến vùng đất biển Ba Tri, tỉnh Bến Tre mùa gió chướng, đi dọc bờ biển khu vực Bãi Ngao của xã An Thủy, bãi cát trắng đẹp của khu du lịch với cả ngàn du khách hơn 10 năm trước giờ vắng tanh, du lịch không còn, vì Bãi Ngao bị biển xâm thực. Anh Phước- nhân viên Phân khu rừng phòng hộ Ba Tri nói với tôi: “Đây là hệ quả của việc dân lấn rừng!”. Rồi anh đưa tôi ngược vào khu vực rừng phòng hộ Ba Tri hơn 1.800ha dọc theo 5 xã: An Thủy, Bảo Thạnh, Tân Mỹ, Tân Thủy, Bảo Thuận. Dừng chân trước bãi nghêu Bảo Thuận, trước mặt tôi là bãi nghêu rộng trên 200ha, sau lưng là rừng, màu xanh của biển quyện vào màu xanh của rừng làm tôi liên tưởng đến sự trù phú ở đất biển. Nhưng anh Võ Văn Tấn Kiệt, cư dân sống ở ấp Thanh Hải, xã Bảo Thuận, lại bảo rằng: “Những ngôi nhà tường khang trang giàu lên từ biển, nhưng cũng thật mong manh trước biển. Biển mang lại nguồn lợi thủy sản, tạo sinh kế cho người dân, nhưng cũng hà khắc không kém. Dân xứ này không thể khoan giếng lấy nước ngọt sinh hoạt, mà phải trữ nước mưa trong hồ, mùa khô thì đổi nước từ vùng nước ngọt của tỉnh. Ở ấp Thanh Hải này, trước năm 2004, sóng biển đánh dạt rừng, gây sạt lở đê biển rất nghiêm trọng. Sự thay đổi của thời tiết còn làm cho trên 2.000 xã viên của hợp tác xã Bảo Thuận trong 2 năm qua luôn lo lắng vì nghêu chết hàng loạt mà chưa tìm ra nguyên nhân”. Anh Kiệt cho rằng, sự thay đổi của đất trời thật khó lường. Ở vùng này, khi sóng biển vào bờ, chỉ cần phá được một rãnh nhỏ sẽ biến một vùng rộng lớn thành biển!
|
Theo dự báo của Bộ Tài nguyên và Môi trường, trong 50 năm tới, độ mặn 40/00 sẽ ảnh hưởng trên 1,85 triệu ha (47% diện tích toàn vùng), tăng 439.000ha so với thời kỳ nền 1991- 2000. Gần 4/5 diện tích vùng bán đảo Cà Mau bị xâm nhập mặn (ngoại trừ phần diện tích Tây sông Hậu). Toàn bộ diện tích các dự án Gò Công, Bảo Định, Bắc Bến Tre, Mỏ Cày, Nam Măng Thít, Tiếp Nhật... bị mặn bao bọc. Các thành phố Tân An, Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Rạch Giá, Mỹ Tho, Vĩnh Long và Cần Thơ bị mặn xâm nhập sâu hơn. |
Sự khắc nghiệt do BĐKH cũng đến rõ nét hơn ở tỉnh Tiền Giang. Theo ông Trần Hoàng Bá, Phó Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Tiền Giang, ở vùng ngọt hóa Gò Công, năm nào 31.000ha đất trồng lúa trong vụ hè thu phải chờ mưa xuống mới sạ, do hệ thống cống phải đóng từ tháng 3 hằng năm để ngăn mặn, làm thiếu nước cục bộ bên trong. Năm nay, đến giữa tháng 4-2011, cống Xuân Hòa (huyện Gò Công Đông- cống lấy ngọt của toàn bộ vùng ngọt hóa) vẫn mở để lấy nước ngọt, nên người dân sạ sớm. Trong khi các năm trước thời điểm này mặn đã đi vào nội đồng, tỉnh phải chở nước sinh hoạt từ thành phố Mỹ Tho xuống cung cấp cho người dân. Thời tiết thay đổi bất thường, để đảm bảo sản xuất cho vùng ngọt hóa, góp phần đảm bảo an ninh lương thực cho tỉnh cần rất nhiều vốn đầu tư hoàn thiện hạ tầng (hệ thống cống) trên và dưới đê bao mới có thể giữ được đê...
 |
|
Mô hình công nghệ sinh thái “bờ hoa ôm ruộng lúa” ở quận Bình Thủy, TP Cần Thơ. |
Trăn trở của chú Tâm hoàn toàn có cơ sở. Bởi theo tính toán của các nhà khoa học, trong 3 năm (2000- 2002), ĐBSCL có lũ lớn; 5 năm tiếp theo thì mực nước lũ ở mức dưới trung bình, đến năm 2011 lại tương đương với đỉnh lũ lịch sử năm 2000, gây ngập úng diện rộng vùng Đồng Tháp Mười, Tứ giác Long Xuyên và làm vỡ một số tuyến đê nội đồng của tỉnh An Giang, Đồng Tháp... còn mùa khô năm 2011, bán đảo Cà Mau bị mặn bao vây. Vựa nông sản ĐBSCL bị tổn thương sẽ tác động đến sự phát triển của các vùng khác và ảnh hưởng đến an ninh lương thực quốc gia.
Tìm giá trị sống từ thiên nhiên
 |
|
Sự hồi sinh của vạt rừng ở Phân khu Phòng hộ Ba Tri, tỉnh Bến Tre sẽ là vành đai chắn sóng, bảo vệ đê biển vững chắc hơn. |
Thực hiện Quyết định 158 của Chính phủ, tháng 3-2009 Cần Thơ thành lập Ban Chỉ đạo xây dựng Chương trình thích ứng với BĐKH trên địa bàn thành phố. Cần Thơ đã và đang triển khai các Dự án xây dựng khả năng ứng phó với hiểm họa đô thị (phối hợp với Ngân hàng thế giới thực hiện), bước đầu đã đánh giá sơ bộ những tổn thương do BĐKH ảnh hưởng đến sản xuất, đời sống của người dân; Bộ NN&PTNT chủ trì thực hiện “Đề án qui hoạch thủy lợi chống ngập úng cho thành phố”, Bộ đã trình Thủ tướng. Hiện nay, ngập ở Cần Thơ năm sau cao hơn năm trước, hầu hết các quận đều ngập do triều cường, hay mưa lớn kéo dài, do hệ thống tiêu thoát nước của thành phố còn hạn chế. Theo ông Phạm Văn Quỳnh, Giám đốc Sở NN&PTNT TP Cần Thơ, nếu Đề án chống ngập úng được thông qua, khi triển khai đến năm 2020 sẽ cơ bản giải quyết ngập lụt do triều cường trên các cồn và nội ô thành phố... Bên cạnh đó, người dân thành phố đã chủ động ứng dụng các mô hình công nghệ sinh thái trên đồng ruộng để thích ứng với BĐKH (như: 3 giảm, 3 tăng; 1 phải, 5 giảm; IPM)... Chú Mai Chí Tâm, ở huyện Cờ Đỏ, TP Cần Thơ, bày tỏ: Nhiều năm nay, nông dân đã biết cách “sống chung với lũ” và hiện nay thì trong tư thế “sống chung với BĐKH”. Trên cánh đồng 3ha của mình, chú Tâm đã áp dụng mô hình ứng dụng công nghệ sinh thái như: “3 giảm, 3 tăng”, “1 phải, 5 giảm”, trồng hoa trên ruộng lúa để giảm tác hại của dịch bệnh, giảm thuốc bảo vệ thực vật, bảo vệ môi trường.
 |
|
Nông dân Sáu Quý, tỉnh Trà Vinh giới thiệu nguồn lợi cua biển dưới tán rừng do ông trồng. Ảnh: T. HÀ |
Khí hậu là yếu tố sống còn cho sự sinh tồn trên trái đất, sự thay đổi của thiên nhiên sẽ ảnh hưởng đến nguồn lương thực, sinh kế của cư dân. Trên cơ sở qui hoạch đê biển quốc gia (từ Quảng Ngãi đến Hà Tiên- Kiên Giang) đã được Chính phủ thông qua, các địa phương có tuyến đê đi qua đã nhanh chóng trồng lại rừng phòng hộ. Cư dân vùng ven biển ĐBSCL đã hiểu ra những giá trị từ biển và đang ra sức bảo vệ rừng, làm giàu từ rừng. Như ở khu vực Bãi Ngang, ấp Hai Thủ, xã Long Hòa, huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh, hơn 10 năm trước, nạn phá rừng đã gây sạt lở nghiêm trọng khu vực này, song giờ Bãi Ngang đang hồi sinh nhờ chính sách giao khoán rừng. Năm 2004, Hợp tác xã (HTX) Tiến Thành, xã Long Hòa được thành lập với 250 xã viên, đến 70% là hộ nghèo với nhiệm vụ là trồng, bảo vệ rừng, phát triển nguồn lợi thủy sản. Anh Huỳnh Quốc Vũ, Trưởng Ban quản trị HTX, chia sẻ kinh nghiệm: “Nuôi nghêu dưới tán rừng phòng hộ mang lại hiệu quả kinh tế cao, hệ sinh thái được phục hồi trong vùng nuôi. Các nhà khoa học đến tìm hiểu và đánh giá đây là mô hình thích ứng với BĐKH thì xã viên rất vui mừng vì mình đã làm những việc có ý nghĩa”. Hiện nay, HTX Tiến Thành đang nâng diện tích nuôi nghêu lên 150ha để tăng thu nhập cho bà con...
***
Ở khoảng trời xanh biếc phía vạt rừng, tôi hy vọng “lá phổi” luôn xanh tươi như câu slogan “Trái đất không có rừng, như con người thiếu lá phổi” tại phân khu phòng hộ Ba Tri (tỉnh Bến Tre). Và trên cánh đồng lúa ở TP Cần Thơ, An Giang, Tiền Giang... sẽ “bất tử” cùng với những cây hoa “mặt trời” (hướng dương), hoa vạn thọ... Cơn gió chướng lùa về, đàn chim én bay vút lên từ vạt rừng, ngọn gió đồng lay nhẹ nhánh lúa xanh, hy vọng mùa xuân luôn về trên vùng châu thổ.