Tại diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 - Lần thứ I: "Doanh nghiệp trước cú sốc địa chính trị toàn cầu: Ứng phó thế nào?" do Báo Người Lao Động tổ chức sáng 26-3, các chuyên gia kinh tế cho rằng, trong bối bất ổn và đứt gãy, cộng đồng doanh nghiệp (DN) Việt Nam phải chủ động thích ứng. Trong đó, quan trọng là nâng cao năng lực bảo đảm nguồn cung, xây dựng các kịch bản dự phòng; vừa duy trì được đối tác, vừa kiểm soát rủi ro để giảm thiểu thiệt hại.

Chế biến gạo xuất khẩu tại Công ty CP Nông nghiệp công nghệ cao Trung An.

Khó khăn bủa vây

Căng thẳng địa chính trị gia tăng, đặc biệt là xung đột leo thang ở Trung Đông khiến thị trường năng lượng, tài chính biến động mạnh, chuỗi cung ứng gián đoạn, xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng... Cộng đồng DN Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức mới. Ông Nguyễn Quốc Kỳ, Chủ tịch Hội đồng Quản trị Công ty Du lịch Vietravel, cho biết: Du lịch với đặc thù là ngành kinh tế tổng hợp nhiều cấu phần từ các lĩnh vực khác nhau (vận chuyển, lưu trú…) chịu tác động rất lớn. Chi phí vận chuyển sang châu Âu rất cao do giá nhiên liệu tăng và phải bay vòng. Các DN du lịch đang điều chỉnh chiến lược từ sản phẩm dài hạn sang sản phẩm ngắn hạn, kiểm soát lại chi phí và xây dựng các gói dịch vụ phù hợp  khả năng chi tiêu đang thu hẹp của người dân.

Theo ông Nguyễn Phi Lân, Vụ trưởng Vụ Dự báo, thống kê Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, xung đột liên quan đến Iran tiềm ẩn nguy cơ leo thang và kéo dài còn gây áp lực lạm phát, làm suy giảm đà phục hồi thương mại toàn cầu. "Các thị trường tài chính quốc tế trở nên nhạy cảm hơn trước các thông tin liên quan đến xung đột. Việt Nam có độ mở kinh tế lớn, cú sốc từ giá năng lượng, chi phí logistics, biến động tài chính toàn cầu có thể lan tỏa đến lạm phát, tỷ giá và chi phí sản xuất trong nước. Tác động gián tiếp thông qua giá dầu, vận tải quốc tế và nhu cầu tiêu dùng toàn cầu suy giảm ảnh hưởng đáng kể tới các ngành xuất khẩu chủ lực" - ông Nguyễn Phi Lân nhận định.

Các ngành hàng xuất khẩu chủ lực của nước ta đang trong cảnh "khó chồng khó". Bà Trần Thụy Quế Phương, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), cho biết: "Tại thị trường châu Âu, vấn đề thẻ vàng về đánh bắt hải sản (IUU) vẫn chưa được tháo gỡ. Thị trường Mỹ gặp trở ngại liên quan đến các đạo luật, như chưa công nhận tương đương đối với 12 ngành nghề và hạn chế xuất khẩu một số mặt hàng thủy sản… Trong bối cảnh đó, khi xảy ra xung đột tại Trung Đông, vấn đề đặt ra là DN có thể thích ứng đến đâu và thích ứng nhanh như thế nào".

Nhìn tổng thể vấn đề, TS Trần Du Lịch, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế TP Hồ Chí Minh, đánh giá: "Khó khăn của kinh tế toàn cầu không chỉ xuất hiện khi xung đột Trung Đông bùng phát. Giai đoạn 2023-2026 được dự báo là thời kỳ tăng trưởng chậm lại, đi kèm với rủi ro địa chính trị gia tăng. Thị trường tài chính quốc tế cũng chưa ổn định, thể hiện qua áp lực tỷ giá, lạm phát và cạnh tranh giữa các đồng tiền… Trong nước, nền kinh tế đối mặt với sự suy giảm của thị trường khiến đơn hàng có xu hướng ngắn hạn, quy mô nhỏ; áp lực tỷ giá, chi phí tài chính và giá nguyên liệu nhập khẩu tăng cao. Biến động năng lượng làm chi phí logistics leo thang, trong khi Việt Nam là quốc gia có chi phí logistics thuộc nhóm cao trong khu vực".

Nâng cao năng lực, chủ động thích ứng

Các chuyên gia kinh tế cho rằng, trong bối cảnh bất ổn và đứt gãy, các quốc gia và DN phải chủ động thích ứng. Ông Trần Trọng Kim, Tham tán thương mại Việt Nam tại Ả Rập Saudi, khuyến nghị DN cần chủ động tìm phương án vận chuyển thay thế, chuẩn bị cho khả năng thời gian giao hàng kéo dài, chi phí nhiên liệu tăng và nguy cơ gián đoạn tại eo biển Hormuz. Cần rà soát, bổ sung đầy đủ các điều khoản bất khả kháng trong hợp đồng, quy định rõ trách nhiệm pháp lý liên quan đến chậm giao hoặc không giao hàng, cũng như các chi phí phát sinh và điều kiện bảo hiểm. DN xuất khẩu cần thường xuyên cập nhật thông tin, duy trì liên lạc với Thương vụ cùng các cơ quan chức năng trong nước cũng như các cơ quan đại diện của Việt Nam tại Ả Rập Saudi để kịp thời ứng phó với các biến động.

Theo bà Trần Thụy Quế Phương, DN cần tập trung xây dựng chiến lược ứng phó theo hướng chuyển từ phát triển dựa vào tăng trưởng sang phát triển bền vững. DN chủ động đàm phán với khách hàng để chia sẻ rủi ro trước những biến động của thị trường, cũng như đa dạng hóa thị trường, phân tán rủi ro nhằm giảm thiểu tác động. Chính phủ cần chỉ đạo các bộ ngành hữu quan thường xuyên cập nhật diễn biến, xây dựng và công bố bản đồ rủi ro để cảnh báo sớm cho DN.

Ông Nguyễn Quốc Kỳ kiến nghị Chính phủ xem xét giảm thuế, phí nhiên liệu với lộ trình và kịch bản rõ ràng. Việc xây dựng kịch bản ngắn hạn, trung hạn và dài hạn sẽ giúp DN, đặc biệt là DN vận chuyển chủ động theo dõi và ứng phó. Đồng thời, nên đánh giá hiệu quả triển khai một số chính sách hỗ trợ DN, trong đó có Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân sau 1 năm thực hiện để có giải pháp kịp thời hỗ trợ DN tăng năng lực chống chịu trước các cú sốc kinh tế.

Theo TS Trần Du Lịch, sức "đề kháng" và chống chịu của Việt Nam đã được kiểm chứng qua 2 giai đoạn lớn là khủng hoảng kinh tế 2008-2009 và dịch COVID-19 (2021-2022). "Kinh nghiệm cho thấy đây là lúc cần quản trị dòng tiền chặt chẽ, kiểm soát tồn kho và duy trì công suất sản xuất. Quan trọng là giữ khách hàng, bảo toàn chuỗi cung ứng. DN giữ được nền tảng và lao động sẽ có khả năng phục hồi nhanh hơn khi thị trường cải thiện. Song song đó, cần chủ động cắt giảm chi phí, tận dụng tối đa các chính sách hỗ trợ. Về phía Nhà nước, cần tiếp tục tháo gỡ về thuế, phí để hỗ trợ DN, nhất là DN vừa và nhỏ" - TS Trần Du Lịch đề xuất.

Bài, ảnh: MỸ THANH