Chuyện về 2 nơi thờ Cá Ông ở Cần Thơ
Bài 1: Miếu Ông Nam Hải ở vàm Cái Trôm
Ở vàm Cái Trôm (phường Phước Thới), có bến đò Cái Trôm đi Xẻo Lá (Tân Lược, Vĩnh Long). Cặp bến đò có miếu Ông Nam Hải uy nghi, soi mình bên rạch Cái Trôm, gần vàm ra sông Hậu.
Chuyện ông Cả, ông Cai giành quyền thờ Ông
Tín ngưỡng dân gian thờ cúng Cá Ông nhằm bày tỏ lòng biết ơn loài cá hay cứu người trong những lúc nguy nan giữa biển cả mênh mông. Người đi biển tin rằng, khi Cá Ông chết (gọi thành kính là Ông lụy), việc phát hiện xác Ông trên biển, hay trôi dạt vào bờ là điều may mắn đối với cá nhân và cộng đồng cư dân ở đó, sẽ được bình an trong mỗi chuyến ra khơi, đi biển. Triều Nguyễn, Cá Ông được ghi công trạng hộ quốc an dân, bảo hộ người đi biển, ban phong nhiều mỹ tự cao quý và còn được khắc hình tượng vào Nhân đỉnh - một trong Cửu đỉnh ở Hoàng thành Huế.
Miếu Ông Nam Hải vàm Cái Trôm. Ảnh: DUY KHÔI
Trở lại chuyện Miếu Ông ở vàm Cái Trôm, nơi đây vẫn còn tương truyền giai thoại về lai lịch ngôi miếu. Chuyện là hồi lâu lắm rồi, sau một đêm mưa giông, sáng hôm sau, ông Trần Bá Đương, tục gọi ông Cả Đương, trên đường đi trên sông ngang vàm Cái Sơn (gần nhà máy xi măng Tây Đô) thì bất ngờ gặp xác cá to lớn, trương phình trên mặt nước. Ông Cả Đương cho mời một vài người uy tín khác chèo ghe ra xem, biết là xác loài cá thiêng nên mọi người cùng đưa xác Ông về vàm Cái Trôm. Xác Ông được ông Cả Đương chôn trong khuôn viên đất nhà và để tang theo nghi thức truyền thống như ở miền biển.
Hay tin, ông Cai Học ở vàm Cái Sơn (sau này là Huyện hàm Học) tìm đến khiếu nại, tranh chấp, với lý do là dù ông Cả Đương là người thấy xác Ông trước tiên nhưng chỗ Ông lụy lại trước phần đất nhà mình. Vì lẽ đó, Cai Học cho rằng chính ông mới có nghĩa vụ chôn cất Ông trên phần đất nhà mình và thực hiện lễ nghi theo truyền thống.
Một bên ông Cả, một bên ông Cai, ai cũng có cái lý của mình. Cuối cùng, nhờ sự phân giải của các vị hương chức hai làng Phước Thới và Thới An Đông giáp ranh, phần phải thuộc về ông Cả Đương, nên được chọn là người để tang và chôn cất xác Ông. Ông Cả Đương đóng vai trò như trưởng nam, đội khăn tang đỏ, chủ sự cuộc tang lễ.
Tương truyền, do xác cá lớn quá, ông Cả Đương phải cho người vét con mương chỗ gần miếu thờ bây giờ, chôn xác Ông, chờ cho phân hủy rồi mới lấy ngọc cốt và lập miếu thờ.
Cúng Ông
Ông Thái Bửu Toàn, tự Út Toàn, năm nay đã 66 tuổi, là người trông coi Miếu Ông, cho biết: Bà con không ai biết ngôi miếu có từ bao giờ. Chỉ nghe kể lại từ những người lớn tuổi mà nay nếu còn sống đã hơn 100 tuổi, thì khi họ còn nhỏ, ngôi miếu đã khang trang, cúng kiếng hằng năm rất trang trọng. “Ba vợ tôi cũng kể như vậy, hồi ông còn nhỏ đã biết tới sự linh thiêng của ngôi miếu này” - ông Út Toàn nói.
Cũng theo lời ông Út Toàn, trước đây, ngôi miếu này cũng gọi là Lăng Ông, chứ không phải miếu, sau thì bị đổi tên. Ngôi miếu được cất theo kiểu đình truyền thống, có vỏ ca, chánh điện và nhà khói. Bên trong chánh điện, ngoài bàn thờ Ông với ngọc cốt Ông trên tủ thờ truyền thống, còn có các ngôi thờ Thủy Thần, Tiền Hiền, Hậu Hiền…
Về sau này, đơn vị tài trợ cho cất lại Miếu Ông rất khang trang, uy nghi, bằng gỗ, mái ngói, bậc thềm bằng đá. Cổng miếu soi mình bên bờ rạch Cái Trôm rất đẹp. Cây xanh rợp bóng mát, đón gió từ sông Hậu thổi vào, Miếu Ông vàm Cái Trôm từ lâu trở thành ký ức đẹp trong lòng người dân bản địa.
Hằng năm vào ngày 18 và 19-4 âm lịch, bà con địa phương và vùng lân cận tụ hội về miếu, tiến hành cúng Ông. Nghi thức cúng có lễ Tắm Ông, Thỉnh Ông an vị (rước Tờ cử), Túc yết, Chánh tế, cúng Ngũ Phương, Tôn vương. Ngoài ra, lễ cúng Ông còn các buổi hát bội rất nhộn nhịp, thu hút đông đảo bà con tới lễ bái, cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.
Lễ vật cúng Ông là heo trắng hoặc heo quay, gà, vịt, bánh, gạo, muối, hương, hoa, trà, quả. Phần lễ không có nghi thức Nghinh Ông hay cầu ngư như nhiều nơi thờ miền ven biển, nhưng đậm nét văn hóa dân gian miền sông nước. Tiến trình lễ cúng không khác cúng Kỳ yên đình Nam Bộ.
“Cá biển có cá voi, đầu tròn, ở trán có lỗ phun nước, mũi miệng như con voi, mình trơn láng không có vẩy, đuôi chẻ đôi như đuôi tôm; tính hiền lành, hay cứu giúp người. Người đánh cá thường gọi là để lùa cá vào lưới. Thuyền đi biển bị đắm, cá này thường đưa người lên bờ. Dân vùng biển đều kính lễ. Có xác cá ấy trôi dạt vào đâu, thì ngư dân góp tiền vải, sắm quan tài để liệm chôn, lấy người trùm ngư dân làm tang chủ, lập đền thờ phụng. Trong điện thờ phong làm Nam Hải tướng quân”.
(trích “Gia Định thành thông chí” của Trịnh Hoài Đức, phần Vật sản chí)
ĐĂNG HUỲNH
Mời xem bài cuối: Lăng Ông ở Đông Bà Hơi, số Báo Cần Thơ Chủ nhật ngày 15-11-2026.
Tài liệu tham khảo:
- “Truyện dân gian Cần Thơ”, Trần Văn Nam (chủ biên), NXB Đại học Cần Thơ, 2010;
- “Di sản văn hóa phi vật thể TP Cần Thơ”, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, 2026;
- “Gia Định thành thông chí”, Trịnh Hoài Đức, bản dịch của Đỗ Mộng Khương - Nguyễn Ngọc Tỉnh, Đào Duy Anh hiệu đính và chú thích.