Cạnh tranh trong không gian ngày càng quyết liệt

Trong cuộc chiến trên quỹ đạo tương lai, lợi thế mang tính quyết định có thể không nằm ở việc phá hủy vệ tinh, mà là khả năng quan sát, can thiệp và kiểm soát môi trường không gian.

Hình ảnh mô phỏng tàu vũ trụ Thần Long của Trung Quốc.

Tháng trước, Mỹ đã trở thành quốc gia đầu tiên công khai thừa nhận triển khai “vũ khí kiểm soát không gian trên quỹ đạo”.

Báo cáo Năng lực chống không gian toàn cầu năm 2026 của tổ chức Secure World Foundation (SWF) ghi nhận sự phát triển liên tục về vũ khí không gian tại 13 quốc gia. Theo SWF, hoạt động nghiên cứu và phát triển trong lĩnh vực này đang gia tăng, song “chỉ những vũ khí không gian phi phá hủy đang được sử dụng trong các cuộc xung đột quân sự hiện nay”. Báo cáo cũng phát hiện các hoạt động tiếp cận và vận hành ở cự ly gần (RPO) của một số quốc gia, trong đó có Nga, cũng như RPO phối hợp giữa Mỹ, Anh và Pháp.

Thiết kế lưỡng dụng

Vào tháng 9, tàu vũ trụ tái sử dụng Thần Long của Trung Quốc đã trình diễn một chuỗi thao tác quỹ đạo phức tạp, bao gồm việc liên tục thả ra, truy đuổi và thu hồi một vệ tinh nhỏ. Năng lực này cần thiết cho công tác bảo dưỡng, sửa chữa, tiếp nhiên liệu cho vệ tinh và loại bỏ mảnh vỡ không gian. Tuy nhiên, chúng cũng có thể được dùng để can thiệp, vô hiệu hóa hoặc thao túng tàu vũ trụ khác.

Hồi đầu năm, nước này cũng đã phóng thử nghiệm Ngự Tinh-3 06, một vệ tinh thương mại sử dụng cánh tay robot để tiếp nhiên liệu trong không gian. Các nhà phát triển cho biết mục đích là cho phép thực hiện những thao tác phức tạp, qua đó phục vụ việc tiếp cận và ghép nối 2 tàu vũ trụ.

Chuyên gia quân sự Kristin Burke đã chỉ ra những khác biệt quan trọng giữa cách tiếp cận của Mỹ và Trung Quốc. Mỹ coi khái niệm “kiểm soát không gian” là việc chiếm ưu thế trong các hoạt động trên quỹ đạo, trong khi Trung Quốc hiểu đó là khả năng sử dụng không gian vào thời điểm và tại địa điểm mình muốn. Để đạt mục tiêu này, Bắc Kinh sẽ tăng cường giám sát không gian, bảo vệ các vệ tinh “nhà” và tấn công các cơ sở mặt đất hỗ trợ vệ tinh đối phương, thay vì bắn hạ chúng.

Lực lượng Không quân Vũ trụ của quân đội Trung Quốc tập trung vào chiến trường trên mặt đất, chứ không phải giao tranh trong không gian. Nhiệm vụ của lực lượng này là hỗ trợ Lục quân, Hải quân và lực lượng tên lửa, thay vì giao tranh trên quỹ đạo. 

Tờ Financial Times từng đưa tin Trung Quốc phát triển vũ khí mạng nhằm “chiếm quyền kiểm soát” vệ tinh đối phương, khiến chúng không thể hoạt động hiệu quả trong lĩnh vực thông tin liên lạc, dẫn đường cho vũ khí hoặc phục vụ hoạt động tình báo, giám sát và trinh sát (ISR). Năng lực này tiên tiến hơn nhiều so với những gì Nga đang sử dụng tại Ukraine. Nga đã mở đầu chiến dịch quân sự tại Ukraine bằng cách tấn công mạng vào hệ thống Viasat có trụ sở ở Mỹ. Cuộc tấn công đã làm tê liệt hàng chục ngàn modem vệ tinh trên khắp Ukraine và châu Âu, với mục tiêu chính là quân đội Ukraine.

Năng lực không gian ngày càng lớn của Trung Quốc cũng được thể hiện qua vụ phóng vệ tinh Thực Tiễn-31 hồi tháng 6. Quỹ đạo hình elip cao của vệ tinh này cho phép thiết bị lần lượt bay qua mọi kinh độ và khảo sát toàn bộ cung quỹ đạo địa tĩnh (GEO) trong khoảng 23 ngày. Giới phân tích quốc phòng đánh giá đây là bước tiến vượt bậc về năng lực nhận thức tình huống không gian bởi cung quỹ đạo này chứa các vệ tinh quân sự, thông tin liên lạc và khí tượng.

Môi trường tác chiến tương lai

Theo dự báo, đến năm 2040, Mỹ sẽ có hơn 30.200 vệ tinh, tăng so với 7.300 thiết bị vào năm 2025. Trong khi đó, Trung Quốc có xấp xỉ 21.000 vệ tinh, tăng từ 1.900, còn Nga đứng thứ ba với 1.500 vệ tinh. Ngoài ra, Mỹ và Trung Quốc có thể sẽ sở hữu hàng ngàn vệ tinh thuộc các công ty tư nhân như Starlink.

Xét từ góc độ chiến tranh không gian, các năng lực này sẽ được phát triển để phục vụ tác chiến trên quỹ đạo và tác chiến điện tử, cũng như cảnh báo, theo dõi và đánh chặn tên lửa. Tuy nhiên, cuộc cạnh tranh trong không gian tương lai sẽ bao gồm việc giám sát, tác chiến điện tử, hoạt động mạng, điều động vệ tinh, cảnh báo tên lửa, thông tin liên lạc và khả năng ngăn đối phương tiếp cận các hệ thống thiết yếu trong vũ trụ.

Do vậy, những vũ khí quan trọng nhất có thể không phải các thiết bị phá hủy vệ tinh, mà là những phương tiện cho phép một bên quan sát, can thiệp hoặc kiểm soát môi trường không gian, đồng thời duy trì khả năng tiếp cận không gian của mình.

HẠNH NGUYÊN (Theo Observer Research Foundation)